Rét nàng Bân là cách gọi chỉ đợt rét cuối cùng của mùa đông, xảy ra vào khoảng đầu tháng ba Âm lịch ở miền Bắc Việt Nam. Đây là 1 đợt rét đậm, kéo dài vài ngày và thường kèm mưa phùn hoặc mưa nhỏ.
Tên gọi rét nàng Bân chỉ là cách giải thích mang đậm tính chất dân gian của câu chuyện Sự tích rét nàng Bân bên trên. Thật ra nguyên nhân là do vào khoảng cuối tháng ba Ân lịch, không khí lạnh vẫn còn hoạt động, khối không khí lạnh cuối mùa di chuyển hơi lệch về phía Đông, đi qua vịnh Bắc Bộ, đưa hơi nước từ biển vào nên vẫn có thể gây ra những đợt gây ra những đợt rét đậm.
Ở một số nơi trên thế giới cũng có đợt rét này với những tên gọi khác nhau. Ví dụ ở Mỹ, người ta gọi là đợt rét Mâm xôi (Blackberry winter) vì đợt rét này xảy ra vào thời điểm hoa mâm xôi nở. Còn ở Anh lại được gọi là rét Mận gai (blackthorn winter), bởi cuối tháng 3 đầu tháng 4 là thời điểm mận gai nở hoa.
Rét nàng Bân kéo dài bao lâu?
Như đã nói ở trên, rét nàng Bân là đợt rét cuối cùng của mùa đông, chỉ kéo dài khoảng vài ngày vào khoảng đầu tháng ba Âm lịch. Tuy chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, nhưng có những năm thời tiết Bắc Bộ trở rét rất đậm trong thời gian này. Chính vì thế trong dân gian mới có câu tục ngữ:
“Rét tháng ba, bà già chết cóng”.
Bài thơ về rét nàng Bân của Tế Hanh
Khi em đan áo ấm cho anh
Gió còn thổi qua bàn tay lạnh
Những đôi chim tìm nhau ủ cánh
Mây đầy trời, rơi rớt nắng mong manh.
Em vội dệt thời gian qua sợi thắm
Những giờ trưa không nghỉ những đêm thâu.
Sợi len mịn so sợi lòng rối rắm
Áo đan rồi, mùa lạnh hết còn đâu!
Em gửi áo lo anh giận dỗi
Nhận áo em, anh lại ngại em phiền.
Đời cán bộ ít giờ nhàn rỗi
Vì việc chung đôi lúc nhẹ niềm riêng.
Hoa bắt đầu thưa thớt cuối đường xuân
Cành cây đã sum suê lá đậm.
Tháng ba đến với những ngày nắng ấm
Bỗng mùa đông trở lại! Rét nàng Bân.
Nàng Bân xưa may áo ấm cho chồng
Áo may xong không còn mùa lạnh nữa.
Nàng Bân khóc, đất trời thương lệ ứa
Cho rét về đáp lại nỗi chờ mong.
Anh mặc áo của em và cảm thấy
Bàn tay yêu nhân ấm gấp hai lần.
Thời gian hiểu lòng ta biết mấy:
Có tình người nên có rét nàng Bân.
Bài thơ về rét nàng Bân
Tác giả: Tế Hanh (1957)