Thuở sơ khai, khu phố được thiết lập ngay vị trí đắc địa, nằm giữa kinh thành và bờ sông Hồng. Trước khi có dấu chân của Pháp, nét dáng chung của phố cổ là các con phố hẹp, chi chít ngã rẽ hình bàn cờ, tập trung nhiều hoạt động kinh doanh tấp nập. Khi nhắc đến tên từng con đường, từng dãy phố người ta sẽ liên tưởng ngay tới mặt hàng đặc trưng: nào là Hàng Gà, hàng Điếu, rồi hàng Cót, hàng Bài,…
Sự phát triển của phố cổ gắn liền với từng mốc phát triển của lịch sử!
Thế rồi, cùng với sự phát triển của thủ đô, hai bên đường phố cổ “mọc lên” những kiểu nhà ống. Nơi đây là tập hợp những ngôi nhà hẹp nhưng rất dài. Đa số các nhà đều xây dựng với phong cách: gian ngoài mở tạo điều kiện cho ánh sáng chiếu vào, gian tiếp theo dùng để bán hàng, cuối cùng là sân lộ thiên. Đây là một trong những thiết kế nhà ở rất thịnh hành ở thế kỉ XIX. Phố cổ Hà Nội đã bắt kịp hơi thở mạnh mẽ của xã hội hiện đại.
Sự hấp dẫn khó tả đối với bất cứ ai khi đặt chân tới phố cổ Hà Nội là đông đúc và hối hả của người dân nơi đây. Thế nhưng, khi Pháp tới, phố cổ tiếp tục chuyển mình với một diện mạo mới. Ngày càng nhiều căn nhà kiểu Tây xuất hiện với phong cách kiến trúc Châu Âu, chúng vẫn còn tồn tại cho đến ngày hôm nay.