Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh là trường học xã hội chủ nghĩa của thanh niên Việt Nam, vì vậy, một trong những chức năng quan trọng nhất và xuyên suốt của tổ chức Đoàn là chức năng giáo dục. Mọi hoạt động do Đoàn tổ chức suy cho cùng cũng nhằm mục tiêu là tập hợp đoàn kết và giáo dục thanh thiếu nhi với những nội dung và bằng những phương thức khác nhau. Nội dung giáo dục của Đoàn cho đoàn viên, thanh niên bao gồm giáo dục chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên để đoàn viên, thanh niên tin và đi theo Đảng; giáo dục lòng yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc, giáo dục những giá trị đạo đức và truyền thống tốt đẹp của dân tộc, của Đảng, của Đoàn; giáo dục pháp luật cho thanh niên để thanh niên có ý thức công dân, tôn trọng và thực thi pháp luật; Đoàn giáo dục lối sống văn hóa cho thanh niên để hình thành những giá trị nhân văn, nhân đạo, tình yêu thương con người, sống nhân văn. Đoàn còn nắm bắt tình hình tư tưởng để định hướng dư luận trong thanh niên.
Để thực hiện tốt chức năng giáo dục của Đoàn, cán bộ đoàn phải thực sự am hiểu các nội dung giáo dục, đặc biệt phải nắm được các phương pháp giáo dục để vận dụng, áp dụng vào trong công tác đoàn, làm cho hoạt động giáo dục của Đoàn thực sự hấp dẫn, lôi cuốn các bạn trẻ tham gia. Giáo dục của Đoàn có những nét giống với giáo dục trong nhà trường nhưng có những điểm rất khác biệt. Giáo dục của Đoàn là giáo dục mang tính tự nguyện, không mang tính cưỡng bức, áp đặt; thông qua việc tổ chức các hoạt động đa dạng, phong phú, hấp dẫn và phong trào phù hợp với giới trẻ để lôi cuốn thanh niên tham gia và đêh với Đoàn; giáo dục của Đoàn thường gắn các hoạt động trải nghiệm với việc rèn luyện. Giáo dục của Đoàn cũng đòi hỏi phải phát huy tinh thần tự giáo dục của thanh niên để mỗi thanh niên trở thành những người tự ý thức được trách nhiệm của mình và hành động theo những chuẩn mực của xã hội, nhận thức ra được “Chân”, “Thiện”, “Mỹ”. Chính những phẩm chất được rèn luyện và tích lũy trong công tác đoàn mà nhiều cán bộ đoàn sau khi trưởng thành đã được phân công giữ những cương vị chủ chốt trong công tác tuyên giáo, công tác giáo dục của Đảng, chính quyền và các tổ chức chính trị, xã hội.